Starożytne imperium rzymskie – historia, kultura, osiągnięcia

Chcesz uporządkować wiedzę o Imperium Romanum od jego legendarnych początków po ogromne dziedzictwo w prawie, architekturze i kulturze. Z tego tekstu dowiesz się, jak rozwijało się Cesarstwo Rzymskie, jak działało państwo, armia i gospodarka oraz jak wyglądało codzienne życie jego mieszkańców. Zobaczysz też, jak Rozwój prawa, Rozwój Imperium Romanum, Rozkwit literatury, Wielkie projekty budowlane i proces romanizacji przełożyły się na dzieje Europy.

Jak rozwijało się imperium rzymskie?

Historia Imperium Rzymskiego rozciąga się od legendarnego założenia Rzymu w 753 p.n.e., przez koniec monarchii w 509 p.n.e., ustanowienie cesarstwa w 27 p.n.e., apogeum za Trajana około 117 n.e., aż po reformy Dioklecjana z 284 n.e. i upadek Zachodu w 476 n.e., przy czym sama idea cesarstwa trwała instytucjonalnie aż do 1806, a tytuł cesarski funkcjonował do 1922, kiedy ostatecznie zanikła ciągłość dawnego imperium, mimo że w pamięci potomnych przetrwały Wielkie projekty budowlane, Rozkwit literatury i wspaniały Rozwój Imperium Romanum.

Dzieje polityczne Rzymu obejmują kolejne fazy: Królestwo z władzą monarchów i niewielką wspólnotą obywateli, Republikę z dominującym Senatem i corocznymi urzędami magistrackimi, następnie Cesarstwo w formie pryncypatu, gdzie cesarz jako princeps łączył urzędy i realną kontrolę nad armią, oraz Dominat, który przyniósł otwarcie monarchiczną władzę „pana i boga” wspartą rozbudowaną biurokracją i podziałem na część zachodnią i wschodnią.

Organizacja państwa – administracja, władza i system dróg

Państwo rzymskie opierało się na ścisłej współpracy władzy centralnej z lokalnymi elitami miast, a w centrum systemu stał cesarz, który łączył funkcje naczelnego wodza, najwyższego kapłana i zwierzchnika administracji. Senat zachował prestiż i rolę doradczą, choć od czasów pryncypatu stopniowo tracił realny wpływ na politykę, a faktyczne decyzje zapadały w cesarskiej kancelarii. W systemie magistratur funkcjonowali konsulowie, pretorzy, edylowie czy kwestorzy, jednak to cesarscy prefekci, legaci i wyzwoleńcy tworzyli sprawny aparat rządzenia tak rozległym terytorium.

Wraz z rozszerzaniem granic rozwinęła się rozbudowana biurokracja, w której ogromną rolę odgrywały relacje patronackie między centrum a prowincjami. Rozdawnictwo tytułów, funkcji kapłańskich i zaszczytów w miastach było formą nagradzania lojalnych elit, a cały system opisywano formułą „Cesarz patronem, mieszkańcy jego klientami”, co dobrze oddaje hierarchiczną naturę imperium. Patronat i klientela przenikały także codzienne życie, od wielkich właścicieli ziemskich po drobnych mieszczan, tworząc sieć zależności, na której opierało się zbieranie podatków i akceptacja rzymskiej władzy.

Terytorium podzielone było na prowincje senackie, spokojniejsze i dawniej podbite, oraz prowincje cesarskie, gdzie stacjonowały legiony i które nadzorował bezpośrednio władca. Reformy Dioklecjana wprowadziły dodatkowo większe jednostki zwane prefekturami, obejmujące po kilka diecezji i kilkanaście mniejszych prowincji, co ułatwiło kontrolę fiskalną, ale też zwiększyło ciężar biurokracji. Mimo upadku części zachodniej w 476 n.e. idea jednego cesarstwa trwała w świadomości elit, a instytucjonalna ciągłość tytułu cesarskiego przechodziła przez Bizancjum, Święte Cesarstwo Rzymskie aż po imperium osmańskie, gdzie władcy przejęli rolę „cesarzy Rzymian”.

Jak działała administracja prowincjonalna i rola prokuratora?

W prowincjach władzę reprezentowali legaci cesarscy (legatus Augusti pro praetore) lub namiestnicy o randze prokonsula, którzy odpowiadali za wojsko, sądownictwo i porządek, podczas gdy prokurator zajmował się finansami i nadzorem fiskalnym, a różnego typu praefecti kierowali miastami, flotą czy szczególnie ważnymi regionami jak Egipt. Obok administracji cesarskiej funkcjonowały lokalne samorządy miejskie, w których rady kurialne (curiae) tworzyli dekurionowie, zarządzający budżetem, robotami publicznymi i lokalnym poborem podatków. Taki podział zadań sprawiał, że nawet przy zaskakująco małej liczbie urzędników centralnych imperium mogło skutecznie funkcjonować na ogromnym obszarze.

• gromadzenie podatków w prowincji i kontrola ściągalności danin,
• nadzór nad finansami miast, majątkami cesarskimi i kopalniami,
• sporządzanie raportów do Rzymu o dochodach, wydatkach i stanie gospodarki.

Relacje administracji z lokalnymi elitami opierały się na połączeniu pragmatyzmu i presji fiskalnej, dlatego Rzym często pozostawiał w mocy miejscowe prawa, języki i tradycje, byle tylko zapewnione były podatki i spokój. Proces romanizacji postępował głównie przez awans elit do rzymskiego obywatelstwa, udział w radach miejskich i służbę wojskową, co przyciągało miejscowych przywilejami, nie zaś przymusem. W efekcie lokalni notable stawali się częścią szerszej sieci klienteli, powiązanej z cesarzem, zachowując wiele dawnych zwyczajów, a jednocześnie korzystając z prestiżu rzymskiego stylu życia.

Jak system dróg, kurierzy i komunikacja usprawniali zarządzanie?

Jednym z najbardziej spektakularnych elementów organizacji państwa były Drogi rzymskie (viae), tworzące gęstą sieć głównych arterii biegnących promieniście od Rzymu ku prowincjom. Standardy budowy zakładały wielowarstwową konstrukcję z fundamentem kamiennym, utwardzoną nawierzchnią i rowami odwadniającymi, co zapewniało trwałość i przewidywalny czas podróży. Kamienie milowe (miliarium) ustawione w regularnych odstępach informowały o odległościach do stolicy i lokalnych centrów, ułatwiając zarówno planowanie marszów legionów, jak i organizację transportu towarów oraz wymiany urzędowej korespondencji.

• organizacja cursus publicus jako państwowej poczty i sieci kurierów,
• stacje mutationes do szybkiej zmiany koni dla wysłanników,
• stacje mansiones zapewniające nocleg, wyżywienie i zaplecze logistyczne,
• udział posłańców tabellarii i imponująca jak na starożytność prędkość przekazu rozkazów.

Sprawny system dróg zwiększał możliwości administracji, skracając czas przesłania rozkazów z centrum do najdalszych prowincji i umożliwiając szybkie reagowanie na kryzysy militarne lub klęski żywiołowe. Rzymskie legiony mogły przemieszczać się wzdłuż umocnionych traktów znacznie szybciej niż armie przeciwników, a magazyny zaopatrzeniowe położone przy kluczowych węzłach dróg gwarantowały ciągłość dostaw. Dzięki temu Drogi rzymskie stały się nie tylko narzędziem ekspansji, lecz także codziennego zarządzania, integrując gospodarczo i politycznie basen Morza Śródziemnego.

Największym skutkiem rzymskich dróg nie była tylko mobilność wojskowa, lecz stała integracja rynku i administracji – trasy łączyły Rzym oraz inne centra, jak Lugdunum czy Aleksandria, z prowincjami, tworząc jeden obieg informacji, podatków i towarów.

Gospodarka i handel – surowce, monety i międzynarodowe szlaki

Podstawą gospodarki rzymskiej było rolnictwo, od małych gospodarstw chłopskich po rozległe latyfundia, które zaopatrywały miasta i armię w zboże, oliwę oraz wino. Miasta stanowiły ośrodki rzemiosła, administracji i wymiany, a rzemieślnicy zrzeszeni w collegia produkowali ceramikę, tkaniny, narzędzia oraz luksusowe wyroby metalowe. Ogromne znaczenie miał system podatków oraz dostaw zboża w ramach annona, który zapewniał mieszkańcom miasta Rzym i innych metropolii dostęp do chleba i stabilizował nastroje społeczne.

Jak wyglądał handel z Indiami i Chinami?

Rzym utrzymywał intensywne kontakty handlowe z Indiami i pośrednio z Chinami, wykorzystując zarówno morską drogę z Egiptu przez Morze Czerwone i Ocean Indyjski, jak i odcinki Jedwabnego Szlaku biegnące przez Syrię i Mezopotamię. Z egipskich portów wypływały statki korzystające z wiatrów monsunowych, docierając do portów na zachodnim wybrzeżu Indii, podczas gdy karawany kupieckie wędrowały przez Palmyrę, Persję i Azję Środkową, gdzie towar zmieniał właścicieli wielokrotnie, zanim trafił z Chin do rzymskich konsumentów. Arabia, wybrzeża Afryki Wschodniej i miasta Azji Mniejszej pełniły rolę ważnych ogniw pośredniczących w tym wielkim obiegu dóbr.

• jedwab, przyprawy, kadzidła, perły i egzotyczne towary napływające do imperium,
• szkło, wino, wysokiej jakości wyroby metalowe i biżuteria eksportowane z Rzymu,
• kość słoniowa, kamienie szlachetne i barwne tkaniny obecne w luksusowym handlu międzykontynentalnym.

W praktyce znaczna część wymiany miała charakter pośredni, ponieważ dalekie wyprawy kupców rzymskich czy indyjskich były mniej częste niż handel przez arabskich i lokalnych pośredników, którzy inkasowali zyski na każdym etapie drogi. Wysoki popyt na jedwab, przyprawy i luksusowe dobra prowadził do stałego wypływu kruszców, przez co Denar i inne rzymskie monety znajdowane są dziś w Indiach, na Cejlonie i dalej w Azji. Skala wymiany była na tyle duża, że rzymscy autorzy, tacy jak Pliniusz Starszy, alarmowali o „ucieczce srebra na Wschód”, co dobrze pokazuje, jak istotny był ten handel dla całej gospodarki imperium.

Jak funkcjonowało rolnictwo i produkcja rzemieślnicza?

Na obszarach wiejskich dominowały gospodarstwa typu villa oraz wielkie latifundia, nastawione na produkcję zboża, oliwy i wina na rynek wewnętrzny i eksport. Pracowali tam zarówno niewolnicy, jak i wolni dzierżawcy oraz najemni robotnicy, których znaczenie rosło wraz ze spadkiem dostępności taniej siły roboczej z wojen. Eksport zboża, oliwy z prowincji afrykańskich oraz win z Italii i Hiszpanii zasilał rynki miejskie, a także zapewniał zaopatrzenie Rzymskich legionów na granicach.

• garncarstwo i produkcja ceramiki użytkowej oraz terra sigillata,
• metalurgia żelaza, brązu i szlachetnych metali,
• tkactwo i wytwórnie tekstyliów lnianych oraz wełnianych,
• garnie i garbarnie przetwarzające skóry na obuwie, uprzęże i wyposażenie wojskowe.

Od III wieku coraz wyraźniej widoczny stał się problem psucia monety, czyli obniżania zawartości srebra w denarach, co prowadziło do inflacji i utraty zaufania do pieniądza. W odpowiedzi państwo nasilało centralne zarządzanie dostawami żywności do miast, wprowadzając liczne obowiązki dostaw naturalnych na wieś i przyznając przywileje miastom lojalnym wobec władzy. W połączeniu z rosnącym ciężarem podatków system ten stabilizował zaopatrzenie, ale jednocześnie obciążał prowincje, co przyczyniło się do napięć społecznych i gospodarczych widocznych szczególnie w późnym cesarstwie.

Społeczeństwo – struktura, demografia i życie codzienne

Społeczeństwo rzymskie było silnie zhierarchizowane i dzieliło się na patrycjat, stan ekwicki (equites), rozległy plebs, wyzwoleńców (libertini) oraz niewolników (servi), z wewnętrznymi różnicami statusu i praw. Relacje patron–klient przenikały wszystkie warstwy, od senatorów po ubogich miejskich klientów, którzy rano odwiedzali domy swych patronów, licząc na wsparcie i ochronę. W miastach ważną rolę odgrywała elita dekurionów, zasiadających w radach miejskich, odpowiedzialnych za podatki, infrastrukturę oraz organizację igrzysk, co łączyło prestiż z poważnymi obciążeniami finansowymi.

• mieszkanie w reprezentacyjnych domach domus lub wielopiętrowych czynszowych insulae,
• podstawowe wyposażenie od prostych naczyń glinianych po luksusowe srebra i mozaiki,
• dostęp do publicznych łaźni, rozdawnictwa chleba oraz igrzysk w amfiteatrach i cyrkach.

W okresie świetności populację imperium szacuje się ostrożnie na 50–60 milionów mieszkańców, choć niektórzy badacze podają wyższe wartości, zależne od przyjętych metod. Duża część ludności żyła na wsi, podczas gdy największe miasta, jak Rzym, Aleksandria czy Antiochia, liczyły po kilkaset tysięcy mieszkańców i były uzależnione od stałych dostaw żywności. Wewnętrzne migracje, szczególnie napływ ludności do miast oraz przesiedlenia weteranów do kolonii, zmieniały strukturę demograficzną, ale zasadniczy kontrast między życiem wiejskim a miejskim utrzymywał się przez stulecia.

Rodzina rzymska opierała się na władzy ojca (pater familias), który decydował o małżeństwach, majątku i często karierach dzieci, choć z czasem pozycja kobiet z elit wzrosła. Edukacja dzieci z rodzin zamożnych obejmowała naukę czytania, pisania, języka łacińskiego oraz greki, a także retoryki, przygotowując chłopców do kariery urzędniczej lub prawniczej. Dzieci z warstw niższych uczyły się głównie przez praktykę rzemiosła, służbę lub pracę na roli, a duża część plebsu pozostawała analfabetami, mimo że inskrypcje i napisy miejskie były wszechobecne w przestrzeni publicznej.

Armia i obrona granic – organizacja legionów i systemy fortyfikacji

Rzymskie legiony były fundamentem potęgi imperium, zapewniając bezpieczeństwo granic i często decydując o wyborze kolejnego cesarza, co widać zwłaszcza w burzliwych okresach. Służba wojskowa stanowiła atrakcyjną ścieżkę awansu dla mieszkańców prowincji, ponieważ po jej zakończeniu żołnierze auxilia otrzymywali obywatelstwo oraz działki ziemi. Dochody z łupów, żołd i premie przy wstąpieniu nowego władcy tworzyły silną więź między armią a cesarzem, a jednocześnie kształtowały system patronatu, w którym władca był zobowiązany dbać o swoich żołnierzy.

Jak zorganizowane były legiony, auxilia i numeri?

Typowy legion liczył około 5–6 tysięcy żołnierzy i był podzielony na kohorty, centurie oraz najmniejsze jednostki mieszkalno bojowe, co pozwalało na elastyczną taktykę w polu. Na czele centurii stał centurion, oficer wywodzący się często z szeregów, który odpowiadał za dyscyplinę, szkolenie i gotowość bojową swojej jednostki. W legionach służyli obywatele rzymscy, natomiast oddziały auxilia i numeri rekrutowano z ludów sprzymierzonych i poddanych, oferując im po latach służby obywatelstwo oraz możliwość osiedlenia się na nadanej ziemi.

• łucznicy i procarze wspierający legion w walce dystansowej,
• kawaleria lekka i ciężka zapewniająca zwiad oraz oskrzydlanie,
• inżynierowie budujący obozy, mosty, machiny oblężnicze i umocnienia.

Logistyka rzymskiej armii opierała się na stałych obozach castra, regularnej sieci magazynów zbożowych (horrea) oraz starannie planowanych trasach marszów wzdłuż głównych dróg. Żołnierze przechodzili intensywne szkolenie fizyczne i taktyczne, a rotacja oddziałów między garnizonami umożliwiała zarówno odpoczynek, jak i przenoszenie doświadczenia bojowego. Rozbudowana infrastruktura obozowa i pomoc rzemieślników z pobliskich miast sprawiały, że armia mogła prowadzić długotrwałe kampanie w różnych strefach klimatycznych, od Brytanii po Syrię.

Jakie znaczenie miały limesy i Wał Hadriana dla bezpieczeństwa?

System limesów nie był wyłącznie linią murów, lecz całym pasem przygranicznym łączącym forty, wieże strażnicze, drogi i osady cywilne, który spowalniał napór ludów spoza imperium. Tworzył on strefę kontaktu handlowego i kulturowego, w której „barbarzyńcy” sprzedawali surowce, a w zamian otrzymywali rzymskie towary oraz żołd jako żołnierze najemni. Jednocześnie limesy stanowiły narzędzie kontroli ruchu ludności i poboru ceł, a ich przebieg wyznaczał granicę, w której obowiązywały Rzymskie prawo i administracja.

• obrona przed najazdami, wczesne ostrzeganie i spowalnianie wroga,
• kontrola handlu przygranicznego i pobór podatków,
• regulacja migracji, osiedlanie sprzymierzonych plemion i wymiana kulturalna.

Wał Hadriana w Brytanii, budowany od około 122 n.e., miał około 117 kilometrów długości i biegł przez całą szerokość wyspy, od Morza Północnego do Morza Irlandzkiego, stanowiąc najbardziej znany fragment tego systemu. W regularnych odstępach rozmieszczono forty i mniejsze posterunki, między którymi stacjonowały oddziały legionowe i auxilia, kontrolujące przejścia na północ. Oprócz roli militarnej wał ułatwiał zarządzanie ruchem ludności, zbieranie ceł i utrzymanie kontaktu między garnizonami a lokalnymi społecznościami, w których osiedlali się po służbie weterani armii.

Sieć dróg, mostów i magazynów horrea była czynnikiem decydującym o przewadze militarnej Rzymu, bo pozwalała utrzymywać zaopatrzone garnizony na limesach i prowadzić wieloletnie kampanie bez załamania logistyki.

Kultura i osiągnięcia – prawo, architektura i literatura

Rzymskie prawo wyrosło z praktyki sądowej republiki i rozwiniętych form ius civile, czyli prawa obywatelskiego, obejmującego kontrakty, własność i dziedziczenie, a jego zasady do dziś wpływają na systemy kontynentalnej Europy. Rozwój procedur, takich jak domniemanie niewinności czy znaczenie intencji stron w umowie, tworzył ramy dla bardziej sprawiedliwego wymiaru sprawiedliwości niż czysta litera przepisu. Późniejsze kodyfikacje, zwłaszcza dokonane za Justyniana w VI wieku, porządkowały wcześniejsze tradycje, ale fundamenty tych rozwiązań powstały właśnie w czasach Imperium Romanum i były wynikiem wielowiekowego doświadczenia praktyków prawa.

W architekturze i inżynierii Rzymianie osiągnęli niezwykły poziom, łącząc grecką estetykę z techniczną innowacyjnością, taką jak zastosowanie betonu i łuku. Akwedukty doprowadzające wodę na znaczne odległości, amfiteatry z Koloseum na czele, monumentalne termy, systemy kanalizacyjne i mosty stworzyły infrastrukturę miejską, której resztki podziwia się do dziś. Panteon z jego olbrzymią kopułą, Forum Romanum jako centrum życia publicznego oraz Kolumna Trajana, opowiadająca w kamieniu dzieje wojen dackich, pokazują, jak istotny był dla Rzymian prestiż budowli publicznych i ich rola w kształtowaniu tożsamości wspólnoty.

• epika Wergiliusza i jego „Eneida” opiewająca dzieje Rzymu,
• poezja Horacego i Owidiusza, łącząca refleksję polityczną z osobistymi emocjami,
• retoryka i pisma Cycerona, kształtujące wzorce wymowy i myślenia o państwie.

Proces romanizacji polegał na stopniowym przyjmowaniu języka łacińskiego, rzymskich instytucji prawnych, ubiorów, a także stylu zabudowy miejskiej przez ludy prowincji, przy zachowaniu wielu elementów ich własnej tradycji. Miasta zakładane na wzór rzymski stawały się centrami kultury, edukacji i administracji, gdzie lokalne elity uczyły się łaciny, wysyłały synów do legionów i zasiadały w radach miejskich, stając się partnerami władzy. W efekcie powstała mozaika kultur lokalnych zanurzonych w świecie grecko rzymskim, którego obraz oddają zarówno kategorie „Społeczeństwo Imperium, poziom cywilizacyjny, obraz państwa”, jak i dziedzictwo literackie, urbanistyczne oraz religijne, łącznie z rosnącym znaczeniem Chrześcijaństwa.

Znaczenie Imperium Rzymskiego dla Europy i świata przejawia się w trwałości jego instytucji, od prawa i organizacji administracji po system dróg i miejskiej infrastruktury, których ślady wykorzystują kolejne cywilizacje. Dziedzictwo architektoniczne, od akweduktów i amfiteatrów po łuki triumfalne i bazyliki, kształtowało wyobrażenie o monumentalnym budownictwie przez całe średniowiecze i epokę nowożytną. Skala wpływu widoczna jest także w długotrwałej ciągłości idei cesarstwa, obecnej w Świętym Cesarstwie Rzymskim, Bizancjum i innych państwach nawiązujących do „Rzymu”, co pokazuje, jak silnie ta tradycja oddziaływała na wyobraźnię polityczną kolejnych pokoleń.

Źródła i bibliografia

Przy opracowywaniu historii Imperium Romanum warto korzystać z 5–8 zróżnicowanych źródeł, łączących teksty antyczne, inskrypcje i dokumenty papirusowe z nowoczesnymi syntezami naukowymi. Dobrze jest sięgnąć zarówno do klasycznych autorów, takich jak Tacyt, Pliniusz Młodszy czy dzieła jurystów rzymskich, jak i do współczesnych opracowań historyków analizujących administrację, gospodarkę, armię oraz proces romanizacji. Szczególnie cenne są krytyczne edycje źródeł oraz aktualne monografie, które łączą dane archeologiczne, epigraficzne i numizmatyczne, aby jak najdokładniej odtworzyć funkcjonowanie państwa i społeczeństwa rzymskiego.

Uwagi redakcyjne

Opis dziejów Cesarstwa Rzymskiego najlepiej prowadzić prostym językiem popularnonaukowym, unikając dygresji niezwiązanych z głównym tematem, tak aby każdy akapit liczył 4–6 wyraźnych zdań skupionych na jednym zagadnieniu. Taki sposób pisania ułatwia czytelnikowi śledzenie narracji o administracji, armii, gospodarce i kulturze oraz pomaga zrozumieć, jak złożoną, a jednocześnie spójną całością było Imperium Romanum. Zachowanie neutralnego, historycznego tonu pozwala rzetelnie przedstawić zarówno okresy rozkwitu, jak i kryzysów, nie idealizując przeszłości ani jej nie demonizując.

W całym tekście warto podawać najważniejsze daty i łacińskie terminy w nawiasach, na przykład (27 p.n.e.) przy ustaleniu pryncypatu czy (cursus publicus) przy opisie systemu poczty, dodając krótkie objaśnienia przy pierwszym użyciu. Takie podejście zwiększa czytelność, zwłaszcza dla osób, które nie miały wcześniej styczności z historią starożytną, a jednocześnie zachowuje precyzję terminologiczną. Ułatwia to także dalsze samodzielne poszukiwania źródeł, bo czytelnik szybko widzi, jakie pojęcia są istotne dla zrozumienia funkcjonowania państwa rzymskiego.

Źródło (scrapped content) uwzględnić

W przedstawionym obrazie Starożytnego imperium rzymskiego wykorzystano informacje i ujęcia pojawiające się w zestawieniach typu „NAJPOPULARNIEJSZE”, łącząc wątki z zakresu „Organizacja Imperium – państwo, administracja, władza, biurokracja, system dróg”, „Gospodarka i handel w Cesarstwie Rzymskim”, „Społeczeństwo Imperium, poziom cywilizacyjny, obraz państwa”, „Armia i obrona granic”, „Rozkwit literatury”, „Wielkie projekty budowlane”, a także hasła odnoszące się do takich obiektów jak Kolumna Trajana czy Akwedukty. Wpleciono także zagadnienia „Rozwój prawa”, proces Romanizacji oraz charakterystyczną formułę „Cesarz patronem, mieszkańcy jego klientami”, aby pokazać, jak wszystkie te elementy tworzą spójny obraz cywilizacji rzymskiej i jej wpływu na późniejsze dzieje Europy.

Co warto zapamietać?:

• Imperium Romanum rozwijało się od legendarnego założenia Rzymu (753 p.n.e.) przez republikę i pryncypat do dominatu, z kluczowymi datami: 27 p.n.e. (początek cesarstwa), ok. 117 n.e. (szczyt za Trajana), 284 n.e. (reformy Dioklecjana), 395 n.e. (podział na Wschód i Zachód), 476 n.e. (upadek Zachodu), przy długotrwałej kontynuacji idei cesarstwa aż do 1806/1922.
• Organizacja państwa opierała się na centralnej roli cesarza, hierarchii urzędników (prefekci, legaci, prokuratorzy) i współpracy z lokalnymi elitami miejskimi (dekurionowie), wspieranej siecią patronatu („Cesarz patronem, mieszkańcy jego klientami”) oraz gęstym systemem dróg i poczty państwowej (cursus publicus), które integrowały administrację i rynek.
• Gospodarka bazowała na rolnictwie (villa, latifundia, annona), eksploatacji surowców (złoto i srebro z Hiszpanii i Dacji, zboże z Egiptu, Afryki i Sycylii, sól, drewno, ołów) oraz dalekosiężnym handlu z Indiami i pośrednio Chinami (import jedwabiu, przypraw, luksusów za srebro i złoto), przy narastających problemach psucia monety i fiskalnego obciążenia prowincji.
• Społeczeństwo było silnie zhierarchizowane (patrycjat, equites, plebs, wyzwoleńcy, niewolnicy), oparte na relacjach patron–klient, z dużą przewagą ludności wiejskiej przy populacji imperium rzędu 50–60 mln; armia (legiony 5–6 tys. ludzi, auxilia, numeri) oraz system limesów i Wał Hadriana zapewniały obronę, kontrolę granic i romanizację peryferii.
• Dziedzictwo Rzymu obejmuje rozwój prawa (ius civile, fundament systemów kontynentalnych), monumentalną architekturę i inżynierię (beton, łuk, akwedukty, Koloseum, Panteon, Kolumna Trajana, drogi), rozkwit literatury (Wergiliusz, Horacy, Owidiusz, Cyceron) oraz proces romanizacji (język łaciński, instytucje miejskie, prawo), który ukształtował kulturę i wyobraźnię polityczną Europy na stulecia.