Rodzaje skał w Sudetach – charakterystyka i występowanie

Nie wiesz, jakie skały budują Sudety i gdzie dokładnie je spotkasz w terenie. Z tego artykułu dowiesz się, jak wygląda ich budowa geologiczna, jakie występują tu rodzaje skał oraz jakie mają znaczenie dla krajobrazu, budownictwa i bezpieczeństwa. Dzięki temu łatwiej odczytasz historię Sudetów zapisną w skałach pod Twoimi stopami.

Jak wygląda budowa geologiczna sudetów?

Sudety to zrębowy łańcuch górski, w którym poszczególne bloki skalne zostały poprzemieszczane wzdłuż licznych uskoków. W ich wnętrzu kryje się bardzo stary górotwór kadomski, zbudowany z gnejsów, amfibolitów, granulitów i granitoidów powstałych na obrzeżu dawnej Gondwany. Młodsze skały paleozoiczne przeobrażone podczas orogenezy waryscyjskiej (łupki, fyllity, zieleńce, gnejsy) oraz granitoidy karbońskie i granodioryty łużyckie tworzą mozaikę jednostek tektonicznych, które obecnie widać m.in. w Karkonoszach, Górach Izerskich, Górach Sowich czy Masywie Śnieżnika.

Na tę złożoną mozaikę skał krystalicznych zostały nałożone pokrywy skał osadowych. W Sudetach znajdziesz osady od kambru i ordowiku (piaskowce, łupki, wapienie krystaliczne), przez dewon i karbon (flisz, kulm, wapienie, mułowce), po piaskowce, margle i mułowce kredowe, świetnie widoczne w Górach Stołowych oraz w rejonie Lwówka Śląskiego, Czapli i Złotoryi. Między tymi seriami pojawiają się intruzje magmowe oraz skały wulkaniczne obojętne i kwaśne karbonu i permu, a także bazalty ery kenozoicznej, tworzące słupy ciosu termicznego na licznych wzgórzach Dolnego Śląska.

Cały masyw sudecki ma wyraźnie mozaikową budowę geologiczną, co dobrze widać w podziale na jednostki tektoniczne: blok karkonosko-izerski, metamorfik kaczawski, blok sowiogórski, metamorfik kłodzki, masyw kłodzko-złotostocki, masyw gabrowy Ślęży oraz wiele innych. Każda z tych jednostek ma własny zestaw skał magmowych, przeobrażonych i osadowych oraz własną historię tektoniczną, ale wszystkie zostały później przecięte przez uskok sudecki brzeżny i szereg innych stref dyslokacyjnych, które zadecydowały o dzisiejszej rzeźbie Sudetów i Przedgórza Sudeckiego.

W Sudetach występuje gęsta sieć fałdów, uskoków, stref kataklazowych i brekcji tektonicznych, które kontrolują przebieg dolin, progi skalne, lokalne uskoki brzegowe oraz miejsca potencjalnych problemów inżynierskich, takich jak strefy spękań, obrywy i osuwiska skalne.

Jakie typy skał występują w sudetach?

Na obszarze Sudetów spotkasz trzy główne grupy skał: skały magmowe (granitoidy karbońskie, gabro, bazalty, skały wulkaniczne kwaśne i obojętne), skały przeobrażone (gnejsy, amfibolity, granulity, fyllity, łupki łyszczykowe, serpentynity, zieleńce) oraz skały osadowe (piaskowce, margle, wapienie, zlepieńce, arkozy, dolomity, gipsy i sole). To one w dużej mierze decydują o charakterze krajobrazu Sudetów, o rozmieszczeniu kamieniołomów i surowców skalnych oraz o możliwościach pozyskiwania materiałów budowlanych na terenie Dolnego Śląska i Przedgórza Sudeckiego.

Skały magmowe – granitoidy, gabro, bazalty

Skały magmowe w Sudetach to przede wszystkim granitoidy karbońskie, które krystalizowały na głębokości kilku kilometrów podczas orogenezy waryscyjskiej. Typowe granitoidy, jak granity karkonoskie czy granity strzegomskie, mają średnio do grubokrystaliczną teksturę, zbudowane są z kwarcu, skaleni potasowych, plagioklazów i mik, a ich barwa waha się od jasnoszarej do różowawej. Obok nich występują granodioryty, w tym granodioryty łużyckie, które są nieco ciemniejsze ze względu na wyższą zawartość minerałów ciemnych. Głębinowe gabra i spokrewnione z nimi diabazy, dobrze znane z rejonu Ślęży i Gór Sowich, są ciemne, zbudowane głównie z piroksenów i plagioklazów, często o masywnej, ziarnistej strukturze. Natomiast bazalty ery kenozoicznej, tworzące dawne kominy i pokrywy lawowe, mają ciemną barwę i charakterystyczny cios słupowy, a widoczne są m.in. na Pogórzu Kaczawskim i licznych wzgórzach Dolnego Śląska, gdzie budują bazy lokalnych kamieniołomów kruszyw.

W praktyce inżynierskiej skały magmowe Sudetów są cenione za:

• bardzo dużą trwałość i wytrzymałość mechaniczną, co sprzyja ich wykorzystaniu jako fundament i kamień konstrukcyjny,
• stosunkowo niską podatność na wietrzenie chemiczne, przy jednoczesnej tendencji do powstawania rumowisk blokowych w strefach głębokiego spękania,
• powszechne użycie jako kamień budowlany, okładzinowy i kruszywo drogowe wysokiej jakości,
• podwyższony potencjał emisji radonu w przypadku niektórych granitów i granodiorytów, szczególnie w Karkonoszach, rejonie Strzegomia i Strzelina.

Skały przeobrażone – gnejsy, amfibolity, granulity, łupki

W Sudetach dominują rozległe kompleksy skał metamorficznych, które powstały w warunkach podwyższonego ciśnienia i temperatury podczas orogenezy kadomskiej i waryscyjskiej. Gnejsy, często o pochodzeniu granitoidowym lub osadowym, rozpoznasz po charakterystycznej pasiastości i wyraźnej foliacji, a ich efektowną odmianą są gnejsy strzelińskie oraz gnejsy sowiogórskie z licznymi smugami jasnych i ciemnych minerałów. Amfibolity i granulity reprezentują wysoki stopień przeobrażenia, związany z głębokim pogrążeniem skał w strefach subdukcji dawnego Oceanu Rei, szczególnie wyraźny w masywie Gór Sowich i Masywu Śnieżnika. Z kolei łupki łyszczykowe i fyllity, obecne m.in. w metamorfiku kłodzkim i w obrębie metamorfiku kaczawskiego, wykazują jedwabisty połysk, drobnoziarnistą strukturę i silną łupliwość, co z inżynierskiego punktu widzenia oznacza anizotropowe zachowanie masywu skalnego.

Dopełnieniem tego obrazu są kambryjskie amfibolity i diabazy, które występują w formie soczew, żył i masywów w wielu jednostkach tektonicznych, oraz liczne kompleksy gnejsów i migmatytów związanych z górotworem kadomskim. Te skały przeobrażone tworzą fundament wielu pasm, jak Góry Sowie, Masyw Śnieżnika, Góry Izerskie czy fragmenty Gór Kaczawskich, wpływając bezpośrednio na strome zbocza, głębokie doliny i odsłonięcia skalne istotne przy planowaniu inwestycji budowlanych.

Najważniejsze właściwości inżynierskie tych skał i potencjalne zagrożenia są następujące:

• silna anizotropia związana z foliacją i łupliwością, decydująca o kierunkach pękania,
• liczne spękania i strefy uskokowe sprzyjające koncentracji wód gruntowych i lokalnym osłabieniom,
• skłonność łupków, fyllitów i części gnejsów do rozpadania się na płytki, co może zmniejszać stabilność skarp i nasypów,
• istotny wpływ orientacji foliacji i spękań na stateczność zboczy oraz na projektowanie wykopów i tuneli.

W Sudetach spotkasz również skały szczególne, takie jak serpentynity, zieleńce, kataklazyty i brekcje tektoniczne. Serpentynity, znane z rejonu Ślęży, Gór Sowich i okolic Ząbkowic Śląskich, są zielonkawe, często jedwabiście połyskujące i towarzyszą im złoża rud niklu oraz kamieni ozdobnych, m.in. chryzoprazu. Zieleńce to drobnokrystaliczne skały o barwie od zielonej po niemal czarną, powstałe z przeobrażenia bazaltów i osadów morskich oceanu Rei, obecne szeroko w dewońsko-karbońskich kompleksach fliszowych. Kataklazyty i brekcje tektoniczne tworzą z kolei strefy silnie rozdrobnionych skał wzdłuż dawnych uskoków, co ma ogromne znaczenie lokalne dla przepuszczalności podłoża, występowania wód podziemnych i ewentualnych problemów stabilnościowych w pasach komunikacyjnych oraz na stokach górskich.

Skały osadowe – piaskowce, margle, wapienie, zlepieńce

Skały osadowe w Sudetach występują głównie jako piaskowce kredowe budujące Góry Stołowe oraz wzniesienia w rejonie Czapli, Lwówka Śląskiego i Złotoryi. To jasne, drobno do średnioziarniste piaskowce zbudowane w przewadze z ziaren kwarcu, często zawierające skamieniałości małży, jeżowców i liczne ślady działalności organizmów. Pomiędzy poziomami piaskowców zalegają miękkie margle i mułowce wapniste, powstałe w spokojniejszym środowisku morskim. Skały te tworzyły się w płytkim, ciepłym morzu kredowym, w środowisku od lagun i płycizn po otwarte dno morskie. W Sudetach występują również starsze osady morskie ordowiku i syluru oraz kambryjskie wapienie krystaliczne i dolomity, a także zlepieńce i arkozy epoki permskiej, związane ze zwrotnikową pustynią i lagunami solnymi morza cechsztyńskiego.

W wielu partiach Sudetów znajdziesz też gruboziarniste zlepieńce i piaskowce dewońsko-karbońskie, tworzące kompleks fliszowo-kulmowy. Powstawały one na podmorskich stokach jako rezultat spływów zawiesinowych i podmorskich osuwisk, związanych z wypiętrzaniem gór waryscyjskich. W łagodniejszych strefach basenów sedymentacyjnych odkładały się mułowce, iłowce oraz wapienie, często pełne skamieniałości koralowców, gąbek i ramienionogów, co w terenie ułatwia ich identyfikację, ale też sygnalizuje możliwość występowania zjawisk krasowych w skałach węglanowych.

Pod względem praktycznym skały osadowe Sudetów charakteryzują się:

• rozwojem zjawisk krasowych w wapieniach i dolomitach, co wpływa na stabilność podłoża i występowanie pustek,
• wysoką podatnością margli na zmiany wilgotności, co prowadzi do pęcznienia, rozmakania i utraty nośności,
• łamliwością i rozwarstwianiem piaskowców, zwłaszcza kredowych, co sprzyja powstawaniu labiryntów skalnych, ale może być ograniczeniem przy projektowaniu stromych skarp.

Gdzie występują kluczowe formacje skał w sudetach?

Na obszarze Sudetów można wyróżnić kilka regionów, w których najlepiej widać związek między budową geologiczną a krajobrazem. Karkonosze i Góry Izerskie to przede wszystkim granity i gnejsy, tworzące potężny blok karkonosko-izerski. Góry Sowie i Masyw Śnieżnika zbudowane są z gnejsów, migmatytów i granulitów, związanych z głębokim przeobrażeniem w strefach subdukcji. Z kolei Góry Stołowe oraz okolice Lwówka Śląskiego i Czapli reprezentują potężne kompleksy piaskowców kredowych, przykrytych i przedzielonych poziomami margli i mułowców. W wielu miejscach granitowe intruzje są przykryte lub otoczone młodszymi osadami, co daje wyraźne kontrasty w rzeźbie terenu.

W opisach tych obszarów warto szczególnie zwrócić uwagę na:

• typowe odsłonięcia skał w kamieniołomach, wąwozach, ścianach skalnych i na stokach,
• unikatowe formy skalne, takie jak stoły, maczugi, grzyby, torsy czy labirynty,
• konkretne stanowiska geologiczne i ścieżki dydaktyczne, które umożliwiają bezpieczne oglądanie skał w naturalnych profilach.

karkonosze i góry izerskie – granity i gnejsy

W Karkonoszach dominują masywne granity karkonoskie, będące częścią rozległego plutonu granitoidowego, który intrudował w karbonie w górne partie skorupy podczas orogenezy waryscyjskiej. Skały te tworzą liczne odsłonięcia, w których wyraźnie widać średnioziarnistą, równokrystaliczną strukturę, a w wielu miejscach charakterystyczne są formy wietrzeniowe w postaci torsów, bloków i rumowisk skalnych. W sąsiednich Górach Izerskich podstawę budują gnejsy Gór Izerskich, często silnie sfałdowane i spękane, z lokalnymi wkładkami amfibolitów, łupków i granitoidów. Te skały, wyniesione w formie zrębu, decydują o twardym, surowym krajobrazie najwyższych partii Sudetów Zachodnich oraz o przebiegu głębokich dolin Bobru, Izery i Łaby.

W wielu miejscach, szczególnie w rejonie Śnieżki, Śnieżnych Kotłów czy Łabskiego Szczytu, możesz obserwować klasyczne formy rzeźby skalnej rozwinięte w granicie, takie jak nisze mrozowe, bloki skalne i rumowiska. Skały te są intensywnie eksploatowane także poza obszarem wysokogórskim, np. granity strzegomskie z Przedgórza Sudeckiego, które są bezpośrednio powiązane z karkonosko-izerskim kompleksem granitoidowym, odgrywają ogromną rolę gospodarczą jako surowiec budowlany i dekoracyjny.

W odniesieniu do praktyki terenowej warto tu podkreślić:

• wysoką trwałość granitów i gnejsów, ale jednocześnie skłonność do tworzenia rozległych rumowisk blokowych na stokach,
• szerokie wykorzystanie tych skał jako kamienia budowlanego, kostki i surowca rzeźbiarskiego, widoczne w wielu miastach Dolnego Śląska,
• lokalne problemy terenowe, takie jak obrywy skalne, ruchy masowe na rumowiskach gruzowych, a także zwiększony potencjał radonowy w zasięgu granitów karkonoskich i izerskich.

góry sowie i masyw śnieżnika – gnejsy, migmatyty i granulity

Góry Sowie oraz Masyw Śnieżnika należą do najbardziej złożonych geologicznie części Sudetów. Dominują tu gnejsy sowiogórskie, migmatyty i granulity, które powstały w warunkach wysokiego ciśnienia i temperatury, prawdopodobnie w strefach subdukcji dawnego Oceanu Rei. W skałach tych często widać duże kryształy skaleni otoczone przez drobnokrystaliczne, pofalowane warstwy mik, co tworzy charakterystyczny „oczkowy” wygląd gnejsów. W rejonie Strzelina występują z kolei gnejsy strzelińskie i granitognejsy, powstałe w wyniku przeobrażenia starszych granitów na obrzeżach Gondwany. Zróżnicowana odporność tych skał wpływa na silnie urozmaiconą rzeźbę – strome zbocza, głębokie doliny oraz wyniesione kulminacje, takie jak Wielka Sowa czy Śnieżnik.

Dla inżynierów i planistów terenowych ogromne znaczenie ma orientacja foliacji i spękań w gnejsach i granulitach Gór Sowich oraz Masywu Śnieżnika. W wielu miejscach udokumentowano wpływ uwarstwienia i foliacji na stabilność skarp drogowych, zboczy kopalń i stoków narciarskich. Obecność kataklazitów i brekcji tektonicznych wzdłuż większych uskoków dodatkowo osłabia masyw skalny, tworząc strefy o podwyższonej przepuszczalności i większym ryzyku lokalnych osuwisk. W takich rejonach konieczne jest bardzo staranne rozpoznanie geologiczne przed każdą większą inwestycją.

góry stołowe i okolice lwówka śląskiego – piaskowce kredowe

Góry Stołowe są jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów gór płytowych w Europie, zbudowanych w całości z piaskowców kredowych, powstałych około 85–95 milionów lat temu w płytkim, ciepłym morzu. Piaskowce te tworzą grube, poziome ławice, dzięki czemu rozwinęły się tu spektakularne formy skalne: labirynty, baszty, grzyby, stoły i szczeliny. Podobne piaskowce, przedzielone miękkimi marglami i mułowcami, znajdziesz w rejonie Lwówka Śląskiego, Czapli i Złotoryi, gdzie tworzą one Wzgórza Płakowickie oraz liczne łagodne wyniesienia z odsłoniętymi ścianami skalnymi, znanymi z atrakcyjnych szlaków typu „Spacer po dnie morza kredowego” w okolicy Czapli.

W polu łatwo zauważysz specyficzną, płytową łupliwość piaskowców kredowych oraz charakterystyczne struktury sedymentacyjne, takie jak laminacja, przekątne warstwowanie czy konkrecje. Zróżnicowana odporność poszczególnych poziomów piaskowcowych i marglistych prowadzi do powstawania stromych ścian, półek skalnych oraz nisz, co ma znaczenie zarówno dla turystyki, jak i dla bezpieczeństwa ruchu na szlakach oraz przy projektowaniu zabezpieczeń skalnych.

Piaskowce kredowe Gór Stołowych i rejonu Lwówka Śląskiego charakteryzują się:

• wysoką podatnością na wietrzenie fizyczne i mrozowe, co sprzyja powstawaniu fantazyjnych form i rozsuwaniu bloków,
• tworzeniem rozległych labiryntów skalnych i szczelin, które przyciągają turystów, ale mogą stanowić zagrożenie w razie obrywów,
• lokalnym wykorzystaniem jako kamień budowlany i ozdobny, szczególnie tam, gdzie piaskowce są wystarczająco spoiste i równomiernie uziarnione.

Jakie są praktyczne właściwości i zagrożenia skał sudeckich?

Skały Sudetów charakteryzują się dużym zróżnicowaniem wytrzymałości mechanicznej, porowatości i przepuszczalności. Granity, gnejsy, gabra i bazalty tworzą bardzo wytrzymałe podłoże o niewielkiej pierwotnej porowatości, ale silnie spękane strefy tektoniczne mogą lokalnie obniżać nośność i zwiększać przepuszczalność. Piaskowce kredowe mają umiarkowaną wytrzymałość, za to dobrze przepuszczają wodę przez szczeliny i pory. Margle i iłowce są podatne na pęcznienie, rozmakanie i pełzanie, co ma bezpośrednie konsekwencje dla budownictwa, dróg i inżynierii lądowej. W rejonach dawnych złóż węgla kamiennego na Dolnym Śląsku (Wałbrzych, Nowa Ruda) dochodzą do tego deformacje podłoża związane z eksploatacją górniczą.

Najważniejsze zagrożenia geologiczne związane ze skałami sudeckimi obejmują:

• osuwiska i obrywy skalne na stromych zboczach zbudowanych z gnejsów, granitów, łupków i piaskowców,
• rozwój krasu i pustek w wapieniach oraz dolomitach, co może prowadzić do zapadlisk i problemów z fundamentowaniem,
• deformacje powierzchni terenu i szkody górnicze nad dawnymi i współczesnymi wyrobiskami węgla kamiennego i innych surowców,
• emisję radonu, szczególnie w rejonach występowania granitów karkonoskich, strzegomskich, gnejsów Gór Izerskich i innych skał magmowych i metamorficznych o podwyższonej zawartości uranu i radu.

W obszarach zbudowanych z granitów, gnejsów i niektórych łupków istotne jest uwzględnienie potencjalnie podwyższonego stężenia aktywności radonu w budynkach. W Polsce opracowano Mapy radonowe oraz analizy przedstawione m.in. w Europejskim Atlasie Naturalnej Promieniotwórczości i w Krajowym Planie Działania dotyczącym narażenia na radon. Na ich podstawie Ministerstwo Zdrowia wskazało powiaty, w których średnioroczne stężenie radonu może przekraczać poziom odniesienia, a badania Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego potwierdzają, że najwyższy potencjał radonowy mają właśnie niektóre typy skał Sudetów, w tym granity karkonoskie, granity strzegomskie oraz gnejsy Gór Izerskich.

W rejonach o silnie spękanych gnejsach i granitach, takich jak część Karkonoszy i bloku karkonosko-izerskiego, warto zakładać lokalne strefy o podwyższonym promieniowaniu radonowym i przed planowaniem inwestycji porównać ich położenie z oficjalnymi mapami radonowymi oraz wynikami badań geochemicznych gleb publikowanymi przez właściwe instytucje państwowe.

Sudety to także istotne zaplecze surowców skalnych – działają tu kamieniołomy piaskowca, granitu, gabra, bazaltu, marmurów i gnejsów, a historycznie także kopalnie rud metali i węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Eksploatacja tych złóż wpływa na krajobraz i lokalną stabilność stoków, wymaga rekultywacji wyrobisk, ale jednocześnie zapewnia cenne materiały dla budownictwa i przemysłu, od Strzegomia przez Ślężę po okolice Lwówka Śląskiego i Gór Kaczawskich.

Jak rozpoznać najważniejsze skały w terenie?

Rozpoznawanie skał w terenie przydaje się nie tylko geologom. Jeśli planujesz budowę domu, inwestycję liniową, analizujesz zagrożenia osuwiskowe lub po prostu chcesz świadomie korzystać ze szlaków Sudetów, umiejętność identyfikacji skał pomaga ocenić warunki gruntowe, zrozumieć możliwe zagrożenia i oszacować potencjał surowcowy podłoża. W Sudetach, gdzie obok siebie występują granity, gnejsy, bazalty, piaskowce, margle i wapienie, taka wiedza jest wyjątkowo przydatna.

W terenie zwracaj uwagę na następujące cechy poszczególnych grup skał:

• w skałach magmowych – ziarnistość, obecność kryształów kwarcu i skaleni, twardość i masywność skały, oraz brak wyraźnej warstwowości,
• w skałach metamorficznych – wyraźną foliację, pasiaste struktury, ułożenie minerałów w równoległe warstewki oraz ślady migmatyzacji, czyli częściowego przetopienia skały,
• w skałach osadowych – warstwowanie, widoczne ziarna kwarcu, otoczaki, obecność skamieniałości, konkrecji lub laminacji, wskazujących na osadowe pochodzenie skały.

W prostym rozpoznaniu skał pomogą Ci nieskomplikowane testy terenowe. Test kwasu solnego (rozcieńczony HCl) pozwala sprawdzić, czy skała zawiera węglany – wapienie i margle będą intensywnie musowały, dolomity słabiej, a piaskowce i granity pozostaną obojętne. Test twardości, polegający na próbie zarysowania skały szkłem, nożem lub stalowym gwoździem, pomoże odróżnić twarde kwarcyty i granity od miękkich margli i mułowców. Prosty test magnetyczny może ujawnić obecność minerałów żelaza w skałach maficznych, takich jak gabra, diabazy czy bazalty, a obserwacja powierzchni łupliwości i foliacji pokaże, czy masz do czynienia z łupkami, fyllitami czy gnejsami.

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć budowę geologiczną Sudetów, sięgnij po lokalne mapy geologiczne oraz opisy jednostek tektonicznych opracowane przez służby geologiczne. Warto korzystać z wydawnictw opisujących skały od kambru, przez ordowik, dewon i karbon, aż po kredę i kenozoik, a także ze szlaków geologicznych, takich jak trasy edukacyjne w Górach Stołowych, Karkonoszach czy w rejonie Czapli i Lwówka Śląskiego. Dzięki nim łatwiej powiążesz konkretne odsłonięcia z historią geologiczną Sudetów i całego Dolnego Śląska.

Przy identyfikacji piaskowców kredowych warto szukać charakterystycznych konkrecji i laminacji oraz porównać twardość i barwę świeżego przełamu, ponieważ wiele formacji kredowych posiada wyróżniające się tekstury ułatwiające rozpoznanie w terenie, a jednocześnie należy zachować ostrożność przy pobieraniu próbek w rezerwatach oraz na stromych ścianach skalnych.

Podczas pracy w terenie zawsze zachowuj ostrożność na stromych zboczach, urwiskach i rumowiskach skalnych, nie wchodź pod ściany z widocznymi świeżymi obrywami i respektuj zasady ochrony przyrody – w parkach narodowych, rezerwatach i obszarach Natura 2000 obowiązują ograniczenia w zbieraniu próbek i schodzeniu poza wyznaczone szlaki.

Co warto zapamietać?:

• Sudety to zrębowy łańcuch górski o mozaikowej budowie: stary górotwór kadomski (gnejsy, amfibolity, granulity, granitoidy), skały przeobrażone i granitoidy waryscyjskie oraz pokrywy osadowe od kambru po kredę, przecięte gęstą siecią uskoków (m.in. uskok sudecki brzeżny).
• Występują trzy główne grupy skał: magmowe (granity karkonoskie i strzegomskie, gabra Ślęży, bazalty kenozoiczne), metamorficzne (gnejsy sowiogórskie i strzelińskie, amfibolity, granulity, łupki, zieleńce, serpentynity) oraz osadowe (piaskowce kredowe Gór Stołowych i rejonu Lwówka Śląskiego, margle, wapienie krystaliczne, zlepieńce), które bezpośrednio kształtują rzeźbę i zasoby surowców.
• Kluczowe regiony geologiczne: blok karkonosko-izerski (granity i gnejsy), Góry Sowie i Masyw Śnieżnika (wysokometamorficzne gnejsy, migmatyty, granulity), Góry Stołowe i okolice Lwówka Śląskiego (masywne piaskowce kredowe z labiryntami skalnymi), a także liczne intruzje i pokrywy bazaltowe na Dolnym Śląsku.
• Najważniejsze właściwości inżynierskie i zagrożenia: wysoka wytrzymałość granitów, gnejsów, gaber i bazaltów przy lokalnym osłabieniu w strefach uskokowych; anizotropia i łupliwość łupków i fyllitów; pęcznienie i rozmiękanie margli; rozwój krasu w wapieniach; osuwiska i obrywy skalne; szkody górnicze oraz podwyższony potencjał radonowy w rejonach granitów i gnejsów.
• Rozpoznawanie skał w terenie opiera się na: ziarnistości i braku warstwowania w skałach magmowych, foliacji i pasiastości w metamorficznych, warstwowaniu, skamieniałościach i konkrecjach w osadowych; pomocne są proste testy (kwas solny na węglany, twardość, magnetyczność), mapy geologiczne i ścieżki dydaktyczne, przy zachowaniu zasad bezpieczeństwa i ochrony przyrody.