Według środowisk naukowych, poszukiwanie ukrytych bądź porzuconych zabytków przy użyciu wykrywacza metalu bez pozwolenia – zgodnie z ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami – to wykroczenie. Poszukiwacze skarbów komentują sprawę krótko: ustawa, na którą powołują się muzealnicy i archeolodzy, odnosi się raczej do miejsc wpisanych do rejestru zabytków. Czy na pewno? I po której stronie leży prawda?
Na to pytanie trudno uzyskać jednoznaczną odpowiedź. Polskie prawo w kontekście amatorskiego poszukiwania skarbów jest niedoprecyzowane. Ale tylko eksploratorzy twierdzą, że wymaga zmian i urealnienia. Archeolodzy i muzealnicy udają w większości, że nie ma problemu. Poszukiwacze skarbów nie chcą natomiast słyszeć o żadnych ograniczeniach i regulacjach. O kompromisie – po obu stronach – myślą nieliczni.
Mimo to część środowiska poszukiwaczy skarbów w Polsce, szczególnie ta skupiona w stowarzyszeniach, klubach i grupach (poszukiwania można prowadzić też samodzielnie), po nawiązaniu współpracy z muzeami, każdego roku występuje do wojewódzkich urzędów ochrony zabytków o wydanie pozwolenia na prowadzenie poszukiwań. Motywacje są różne. Przeważa chęć profesjonalizacji i usystematyzowania działań. Oto, co trzeba zrobić.
Po pierwsze należy zapoznać się z ustawą z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568 z późn. zm.), rozporządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 22 czerwca 2017 r. w sprawie prowadzenia prac konserwatorskich, prac restauratorskich i badań konserwatorskich przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków albo na Listę Skarbów Dziedzictwa oraz robót budowlanych, badań architektonicznych i innych działań przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków, a także badań archeologicznych i poszukiwań zabytków (Dz.U. 2017 poz. 1265) oraz ustawą z dnia 14 czerwca 1960 r. – kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. nr 98, poz. 1071 z późn zm.).
Po drugie należy przygotować program poszukiwań, czyli odpowiedzieć na pytanie, czego chcę szukać, gdzie, dlaczego i czy mam wystarczająco dużo wiedzy, by tego typu poszukiwania prowadzić? W moim przypadku – a uzyskuję pozwolenie od 2008 roku – celem poszukiwań jest odnalezienie śladów po działaniach wojennych ze stycznia 1945 roku, od niedawna także po przemarszu wojsk szwedzkich i wojsk napoleońskich. Program poszukiwań powinien zawierać opisy zainteresowań i doświadczenia eksploratora, przedmiotu i celu poszukiwań i metody poszukiwań.
Po czwarte powinno się nawiązać współpracę z muzeum, które przyjmie, zabezpieczy i opracuje odnalezione zabytki archeologiczne. W 2008 roku, gdy po raz pierwszy występowałem o pozwolenie, zadzwoniłem do wybranego muzeum, opowiedziałem o swoich działaniach, umówiłem się na spotkanie i po kilku dniach uzyskałem deklarację współpracy. W deklaracji wskazano osobę, której każdorazowo miałem zgłaszać przypadki odnalezienia zabytków archeologicznych. Pracownicy muzeum zapoznali mnie ponadto z zasadami ochrony prawnej zabytków, przeszkolili z zakresu rozpoznawania zabytków archeologicznych i lokalizowania w terenie stanowisk archeologicznych. Zobowiązano mnie także do zapoznania się z ustawą o broni i amunicji. Dziś współpracuję z Muzeum w Ostródzie. To tam trafiają odnajdywane przeze mnie zabytki.
Mając uregulowane te cztery kwestie, można przystąpić do wypełnienia wniosku, w którym trzeba uwzględnić następujące informacje: wskazanie terenu poszukiwań, terminu prowadzenia działań, uzasadnienie wniosku oraz imię i nazwisko osoby prowadzącej poszukiwania zabytków. Wzory wniosków dostępne są na stronach urzędów gmin lub urzędów ochrony zabytków (dla przykładu: Warszawa, Olsztyn, Łódź). Jeśli urzędy ochrony zabytków nie udostępniają wzorów wniosków, można je o to poprosić. Jeśli i to nie przyniesie rezultatu, można dostosować i wykorzystać jeden z udostępnionych wyżej wzorów.
W uzasadnieniu wniosku, którego wypełnienie może zająć najwięcej czasu i sprawić najwięcej problemów, sugeruję powołać się na podstawę prawną: art. 36 ust. 1 pkt. 12, art. 89 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568 z późn. zm.), § 1 ust. 1 pkt. 8, § 2 ust. 1, § 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 22 czerwca 2017 r. w sprawie prowadzenia prac konserwatorskich, prac restauratorskich i badań konserwatorskich przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków albo na Listę Skarbów Dziedzictwa oraz robót budowlanych, badań architektonicznych i innych działań przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków, a także badań archeologicznych i poszukiwań zabytków (Dz.U. 2017 poz. 1265) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. nr 98, poz. 1071 z późn zm.).
Do wniosku należy załączyć: program poszukiwań (obowiązkowo) oraz – nieobowiązkowo – oświadczenia o znajomości przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz ustawy o broni i amunicji, umiejętności rozpoznania zabytku archeologicznego, niezwłocznym informowaniu WKZ o wszystkich znaleziskach archeologicznych oraz, że nie będą one wydobywane bez jego wiedzy, niezwłocznym informowaniu WKZ o znaleziskach szczątków ludzkich i należących do nich przedmiotach, poddaniu wszelkich znalezisk wraz z ich inwentarzem weryfikacji konserwatorskiej, podjęciu obowiązku wykonania sprawozdania z poszukiwań, zgodę właściciela terenu na wejście i prowadzenie poszukiwań z określeniem dokładnej lokalizacji miejsc objętych poszukiwaniem oraz specyfikację sprzętu, zawierającą podstawową informację o używanym wykrywaczu metalu.
Istotnym załącznikiem jest też plan terenu, na którym prowadzone będą poszukiwania. Urzędy z reguły wymagają, by były to dwa egzemplarze mapy w skali 1:25 000. Szczegółowe mapy terenu można nabyć w wojewódzkich ośrodkach dokumentacji geodezyjnej i kartograficznej. Można też je złożyć samemu, wykorzystując do tego zrzuty ekranu z serwisu geoportal.gov.pl. Jest przy tym dużo pracy, ale dzięki temu można zaoszczędzić kilkadziesiąt złotych.
Teraz wystarczy wnieść opłatę skarbową w wysokości 82 zł (należy każdorazowo sprawdzić, gdzie konkretnie) i złożyć komplet dokumentów wraz z pismem przewodnim w wybranym urzędzie ochrony zabytków. W przeciągu miesiąca powinna nadejść odpowiedź.
